ठुमरी

ठुमरी -
लखनौचा बादशहा वाजीद अलीशाहने शंभर वर्षापूर्वी ह्या प्रकाराला प्रोत्साहन देऊन विशेष लोकप्रिय केले. हा बादशहा स्वत: एक उत्कृष्ठ गायक होता आणि त्याने 'अख्तारपिया' ह्या उपनावाने ठुमरीच्या अनेक रचना केल्या. ठुमरी हा एक शृंगार रस प्रधान आणि भावना पूर्ण गीताचा प्रकार आहे. ह्या गीत शब्द थोडेच असतात परंतु या शब्दांना आकर्षक पद्धतीने गाउन त्या मधील आशय स्पष्ट करणे आणि भावपूर्णता निर्माण करणे हे विशेष महत्त्वाचे आहे. ठुमरी विशेष करून खमाज, पिलू, तिलंग, देस, तिलककामोद, काफी, भैरवी इ, विशिष्ठ हलक्या फुलक्या रागातच गायली जाते. ह्याच्यामध्ये गाताना रागाचे काटेकोर बंधन पाळावे लागतेच असे नाही. ह्या मध्ये अत्यंत मधुर, आकर्षक स्वरासमुदाय व नाजूकशा सुरेल हरकती द्वारा शब्दांना विविध ढंगाने श्रोत्यांसमोर मांडणे ही विशेष महत्त्वाची बाब आहे. ख्याल गायक ठुमरी आकर्षक रित्या सादर करू शकतीलच असे नाही. लखनौ व बनारस ही दोन शहरे ठुमारीसाठी प्रसिद्ध आहेत. बंगालमध्ये ठुमरी विशेष लोकप्रिय आहे. आजकाल ठुमरीचा प्रचार सर्व देशभर झाला आहे. पंजाबातल्या वैशिष्ठपूर्ण गायकीचा प्रभाव ठुमारीवर पडल्याने पंजाबी ढंगाची ठुमरी असा एक प्रकार पण प्रचारात आला आहे.